هیدروسفالی

هيدرو  “Hydro ” به معناي آب و سفال ” Cephalus ” به معناي سر است. در مجموع هيدروسفالي به معناي تجمع آب در سر است. در اينجا منظور از آب مايع مغزي نخاعي است كه بوسيله قسمتهاي خاصي از مغز ترشح مي‌شود. بافت‌هايي كه اين مايع را مي‌سازند و ترشح مي‌كنند درون حفره‌هايي به نام بطن داخل مغز قرار دارند. ترشح اين مايع به صورت دائمي و شبانه روزي است. مايع مغزي نخاعي پس از ترشح در داخل بطن از طريق مجراهاي باريكي خارج شده و اطراف مغز را احاطه مي‌كند. بنابراين مغز ما در اين مايع تقريبا شناور است. اين مايع سپس از طريق مجاري ديگري جذب شده و از طريق سيستم وريدي سطح مغز از داخل جمجمه خارج مي‌شود. پس در موارد زير با تجمع غير طبيعي مايع مغزي نخاعي در سر مواجه خواهيم بود:

  • ترشح بيش از توان جذب مايع: مانند تومورهاي شبكه كوروئيد
  • انسداد مجاري خارج كننده مايع مغزي نخاعي: مي‌تواند مادرزادي يا در اثر فشار تومور در مجاورت اين مجاري ايجاد شود.
  • انسداد در مسير مايع مغزي نخاعي اطراف مغز: مانند چسبندگي‌هاي ناشي از مننژيت.
  • انسداد در مجاري جذب مايع مغزي نخاعي: مانند هيدروسفالي بدنبال ضربه‌هاي مغزي و خونريزي‌هاي تحت عنكبوتيه.

هیدروسفالی

نكته‌اي كه بايد در نظر گرفت آن است كه افزايش فشار داخل بطن‌ها موجب بزرگ شدن آنها و افزايش فشار داخل جمجمه و بروز علائم هيدروسفالي مي‌شود. اما بزرگ شدن بطن‌ها هميشه دليل بر بالا بودن فشار درون آنها نيست. به عنوان مثال در سنين بالا و بدنبال آتروفي يا كوچك شدن مغز بطن‌هاي مغزي بزرگ مي‌شوند بدون آنكه فشار درون آنها بالا رفته ياشد. به حالتي كه بطن‌ها بدليلي بزرگ شده‌باشند “Ventriculomegaly” (مگال یا megal به معني بزرگ و ventricle يا ونتريكل به معناي بطن ) مي‌گويند. بنابراين ونتريكولومگالي هميشه به معناي هيدروسفالي نيست.

هیدروسفالی2

علائم هيدروسفالي:

در نوزادان كه هيدروسفالي اغلب بدنبال انسدادهاي مادرزادي در مسير مايع مغزي نخاعي بروز مي‌كند، مهمترين علامت بزرگ شدن غير عادي سر است. گاهي نوزادان دچار استفراغ نيز مي‌شوند. در سنين بزرگتر بدليل آنكه استخوانهاي سر به يكديگر چسبيده‌اند، افزايش مايع مغزي نخاعي باعث افزايش فشار داخل جمجمه شده و بيمار دچار سردرد مي‌شود. استفراغ و اختلال بينايي نيز بدنبال افزايش فشار داخل جمجمه بروز مي‌كند. در صورت عدم درمان بيمار به اغما رفته واحتمال مرگ وجود دارد.

 

تشخيص:

در نوزادان اندازه گيري منظم دور سر كمك زيادي به تشخيص مي‌كند. در بزرگسالان تكيه بيشتر بر روي علائمي مانند سردرد و استفراغ است. براي تشخيص قطعي از سي‌تي‌اسكن مغزي يا ام آر آي استفاده مي‌شود. در اين وسايل تشخيصي ما اندازه بطن‌ها را مي‌بينيم و در واقع ونتريكولومگالي را تشخيص مي‌دهيم. براي تشخيص هيدروسفالي بايد به علائم بيمار تكيه كرد.

 

درمان:

در صورت امكان بهتر است عامل ايجاد هيدروسفالي را بر طرف كرد. مانند زماني كه هيدروسفالي بدليل وجود تومور مغزي ايجاد شده باشد.

 

هیدروسفالی3

اما در غير اينصورت دو روش براي درمان آن وجود دارد:

  • شانت مغزي: CSF Shunting

عمل شانت عبارت است از انتقال مايع مغزي نخاعي از بطن به خارج از جمجمه. دستگاه شانت از سه قسمت تشكيل شده است. يك لوله باريك و كوتاه كه لوله ابتدايي است و درون بطن مغز قرار مي‌گيرد. دوم لوله انتهايي كه بلند تر است و در فضاي صفاق يا دهليز قرار داده مي‌شود. قسمت سوم كه قسمت حساس شانت است مخزن نام دارد كه بين اين دو قسمت قرار مي‌گيرد. در اين قسمت دريچه‌اي تعبيه شده كه جريان مايع مغزي نخاعي را تعيين مي‌كند. اين دريچه‌ها ممكن است ثابت باشند و در فشار پايين، متوسط يا بالا اجازه تخليه مايع مغزي نخاعي را بدهند و يا اينكه فشارآنها قابل تنظيم از بيرون باشد.

هیدروسفالی4

هیدروسفالی5

هیدروسفالی6

انواع رايج عمل شانت عبارتند از:

 

الف: شانت بطني صفاقي:

در اين عمل مايع مغزي نخاعي از بطن به فضاي شكم (صفاق) منتقل شده و توسط صفاق جذب شده و وارد جريان خون مي‌شود.

 

ب: شانت بطني دهليزي:

در اين عمل لوله ابتدايي در بطن مغز قرار دارد اما لوله انتهايي شانت درون يكي از سياهرگهاي گردن كار گذاشته‌ مي‌شود و بدين ترتيب مايع مغزي نخاعي به سمت دهليز راست قلب هدايت شده و وارد جريان خون مي‌شود.

 

ج: شانت كمري:

در اين نوع شانت گذاري لوله ابتدايي در كمر وارد فضاي مايع مغزي نخاعي شده و لوله انتهايي در فضاي شكم قرارداده مي‌شود.

 

 

 

  • سوراخ كردن بطن: Ventriculostomy

در اين روش به وسيله اندوسكوپ مغزي سوراخي در بطن ايجاد مي‌كنيم و بدين ترتيب مايع مغزي نخاعي از درون بطن به اطراف مغز هدايت مي‌شود. بنابراين اين روش براي هيدروسفالي‌هايي مفيد است كه علت هيدروسفالي انسداد مسير مايع مغزي نخاعي از بطن به بيرون باشد.

دستگاه نورواندوسکوپ

دستگاه نورواندوسکوپ

محل ورود اندوسکوپ به مغز

محل ورود اندوسکوپ به مغز

ايجاد منفذ در جدار بطن از نماي نورواندوسكوپ

ايجاد منفذ در جدار بطن از نماي نورواندوسكوپ